Bốn góc phần tư của Taleb
Vương quốc tầm thường (Mediocristan)
Có nhiều biến động nhưng hoàn toàn không có biến động cực đoan. Chẳng hạn dù có tăng lượng calo nạp vào đến đâu thì cũng không xảy ra thay đổi cân nặng cực đoan. Cùng lắm thì cũng chỉ vượt quá 100kg, còn chuyện lên tới 500kg thì tuyệt đối không xảy ra. Nói một cách ngắn gọn, việc xuất hiện độ lệch rất lớn là gần như bất khả. Nó vẽ nên đường cong phân phối chuẩn.
Vương quốc cực đoan (Extremist)
Ít biến động nhưng một khi xảy ra thì cực kỳ lớn. Chẳng hạn về số bản tiểu thuyết bán ra, 0,1% ở nhóm đầu chiếm hơn một nửa. Trước đó thì lợi nhuận chẳng bao nhiêu, nhưng vượt qua một ngưỡng nào đó thì biến động xảy ra một cách cực đoan. Phân bố tài sản cá nhân trong chủ nghĩa tư bản hiện đại cũng thuộc về vương quốc cực đoan. Khả năng xảy ra là cực kỳ nhỏ, nhưng chính khả năng nhỏ nhoi ấy lại áp đảo tất cả. Vì thế không thể dự đoán dựa trên dữ liệu quá khứ.
| M0 “đúng/sai” | M1 giá trị kỳ vọng |
|---|---|
| Quyết định y tế đối với từng bệnh nhân (sức khỏe, không phải dịch bệnh) | Bệnh truyền nhiễm (nhiều người bị lây) |
| Thí nghiệm tâm lý (câu trả lời dạng có/không) | Thành công trí tuệ, nghệ thuật (được định nghĩa bằng lượng sách bán ra, số lần trích dẫn, v.v.) |
| Sống/chết (1 người, không phải n người) | Hiệu ứng khí hậu (một lượng cụ thể) |
| Cược đối xứng trong roulette | Thiệt hại chiến tranh (số thương vong) |
| Thị trường dự đoán | An ninh, khủng bố, thiên tai (số nạn nhân) |
| Tài chính: thành tích đầu tư không đòn bẩy (ví dụ tài khoản hưu trí) | |
| Bảo hiểm (thước đo tổn thất dự kiến) | |
| Kinh tế (chính sách) | |
| Sòng bạc |
Nên vận dụng bốn góc phần tư này thế nào?
Nassim Taleb khuyến nghị di chuyển từ góc phần tư thứ tư sang góc phần tư thứ ba. Nhưng sẽ có lúc ta bất đắc dĩ phải phơi mình ở góc phần tư thứ tư, hoặc phải tự bước vào góc phần tư thứ tư để phơi mình trước thiên nga đen dương. Khi đó Nassim khuyên hãy theo những chỉ dẫn như dưới đây.
Dùng chiến lược tạ đôi
Hãy trộn lẫn việc thuộc vương quốc tầm thường với việc thuộc vương quốc cực đoan. Khi đó tỷ lệ là 9:1. Nhờ vậy có thể tối thiểu hóa rủi ro trong khi vẫn phơi mình trước thiên nga đen dương mang lại kết quả tích cực.
Hãy tôn trọng truyền thống và thiên nhiên vĩ đại
Hãy nhớ hiệu ứng Lindy (Lindy effect). Thứ sống sót lâu là thứ bền vững hơn. Nếu đưa ra quy tắc và phương pháp luận mới thì trách nhiệm chứng minh thuộc về người đề xuất. Nhưng trong hệ phức hợp thì không thể chứng minh được sức lan tỏa của nó. Vì vậy nếu không còn lựa chọn nào trước thiên nga đen thì hãy quay về cách làm cũ.
Hãy tránh tối ưu hóa, hãy tạo bảo hiểm bằng sự dư thừa
Hãy ứng phó khủng hoảng bằng đầu tư phân tán và tích lũy nguồn lực. Cho dù thiên nga đen có ập tới thì một trong số các tài sản đã phân tán vẫn sống sót, hoặc ta có thể cầm cự bằng cách tiêu dần nguồn lực đã tích lũy dư thừa.
Đừng dự đoán
Tuyệt đối đừng cố dự đoán thiên nga đen. Vì con người là cỗ máy dự đoán nên theo bản năng sẽ muốn dự đoán. Hãy kìm nén bản năng ấy. Hãy gượng ép nghĩ rằng trước mắt mình đang trải ra vô hạn những ẩn số.
Chủ đề: Nassim Taleb
Danh mục: Trích lược/Bài viết
Nguồn: Liên kết